در هر تحقیق علمی، پیشینه پژوهش نقشی حیاتی ایفا میکند؛ زیرا نشان میدهد پژوهشگر پیش از آغاز مطالعه خود، مسیر طیشده توسط محققان قبلی را بررسی کرده و بر پایه دانش موجود، گام تازهای برمیدارد. پیشینه پژوهش در واقع نقشهای از تحقیقات، نظریهها، یافتهها و دیدگاههای پیشین درباره موضوع مورد مطالعه است که به پژوهشگر کمک میکند جایگاه تحقیق خود را مشخص کند و از تکرار مطالعات قبلی جلوگیری نماید.
در نگارش پیشینه پژوهش، نخستین گام جستوجوی منابع معتبر شامل مقالات علمی، پایاننامهها، کتابها و پژوهشهای منتشرشده مرتبط با موضوع تحقیق است. پژوهشگر باید منابعی را انتخاب کند که بیشترین ارتباط را با مسئله تحقیق داشته باشند و ترجیحاً جدید و بهروز باشند تا وضعیت کنونی دانش در آن حوزه را نشان دهند.
در مرحله بعد، منابع گردآوریشده نباید صرفاً بهصورت فهرستوار معرفی شوند؛ بلکه باید تحلیل و دستهبندی گردند. یک پیشینه پژوهش خوب، مطالعات گذشته را مقایسه میکند، نقاط قوت و ضعف آنها را نشان میدهد و توضیح میدهد که هر پژوهش چه کمکی به شناخت موضوع کرده است. این کار باعث میشود خواننده درک کند پژوهش فعلی دقیقاً چه خلأیی را پوشش میدهد.
یکی از اشتباهات رایج در نگارش پیشینه پژوهش، خلاصهنویسی ساده مقالات بدون تحلیل است. پیشینه پژوهش نباید صرفاً مجموعهای از نقلقولها باشد؛ بلکه باید یک روایت منسجم و هدفمند از روند تحقیقات گذشته ارائه دهد. پژوهشگر باید نشان دهد مطالعات پیشین چه نتایجی داشتهاند، چه موضوعاتی هنوز نیاز به بررسی دارند و تحقیق او چه تفاوت یا نوآوری نسبت به آنها دارد.
ساختار پیشینه پژوهش نیز اهمیت زیادی دارد. معمولاً بهتر است تحقیقات بر اساس شباهت موضوع، روش تحقیق یا نتایج، در چند دسته منظم ارائه شوند. همچنین توصیه میشود ابتدا پژوهشهای خارجی و سپس پژوهشهای داخلی بررسی شوند یا مطالعات از قدیم به جدید مرتب شوند تا روند پیشرفت موضوع مشخص شود.
نکته مهم دیگر، رعایت اصول ارجاعدهی علمی است. تمامی منابع استفادهشده باید به شیوه استاندارد (مانند APA) در متن و فهرست منابع ذکر شوند. این کار علاوه بر رعایت اخلاق پژوهشی، اعتبار علمی تحقیق را نیز افزایش میدهد.
پیشینه پژوهش تنها برای تکمیل یک بخش از پایاننامه یا مقاله نوشته نمیشود؛ بلکه به پژوهشگر کمک میکند چارچوب نظری مناسب انتخاب کند، روش تحقیق دقیقتری طراحی کند و پرسشها یا فرضیههای واقعبینانهتری ارائه دهد. به همین دلیل، کیفیت نگارش این بخش میتواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت کل تحقیق داشته باشد.
در نهایت، پیشینه پژوهش باید به این پرسش پاسخ دهد: «تحقیق من قرار است چه چیز جدیدی به دانش موجود اضافه کند؟» اگر این پاسخ بهروشنی در متن مشخص باشد، پیشینه پژوهش بهدرستی نگارش شده است.